UA-35946176-3
1915
 

De behandeling van de Belgische kunstenaar Rik Wouters

1915 Wouters_portret_met_zwarte_ooglap.JPG 

"Zelfportret met de zwarte ooglap" van Rik Wouters, oktober 1915. Na mutilerende operaties aan zijn bovenkaak en rechter-oog door professor Rotgans schildert Rik Wouters dit zelfportret. In het jaar tot zijn dood schildert en tekent hij in hoog tempo ondanks de hinder van zijn ziekte, tot ook zijn andere oog wordt aangetast.

Rik Wouters  (Mechelen (B), 21 augustus 1882 - Amsterdam, 11 juli 1916) was een Belgische beeldhouwer en kunstschilder. Hij is de zoon van een meubelmaker-houtsculpteur in Mechelen (B). Zijn eerste eigen creativiteit viert hij bot met beitel en schaaf in het atelier van zijn vader.  De achttienjarige Wouters gaat kunst studeren in Brussel en stort zich in het bohémienleven van de vroege twintigste eeuw.

Rik-met-sigaar.JPG

" Zelfportret met sigaar", Rik Wouters 1913.              Met zijn gezonde provinciale uitstraling, blond haar, blauwe ogen, blozende wangen, fors figuur en spontane karakter valt hij op tussen zijn artistiekerige soortgenoten. De strijd voor erkenning is bikkelhard. Maar Wouters leeft in een boeiende tijd. Na de pointillisten en James Ensor staan  tientallen nieuwe kunstenaars klaar om de schone kunsten te hervormen. Vernieuwende kunstenaars zetten zich af tegen de gevestigde orde en vinden elkaar in verenigingen als Les XX en La Libre Esthétique. In dit bruisende Brussel zwerft ook Lenin rond.  Al snel krijgt Wouters echter gezondheidsproblemen, een verontrustende hoofdpijn plaagt hem. Vermoedelijk is die het gevolg van een verwaarloosde ontsteking van de neusbijholtes, die het gevolg was van langdurige blootstelling aan houtstof in de werkplaats van zijn vader. Het is een bekende beroepsziekte onder de meubelmakers in Mechelen. Het werken met terpentijn, goedkope chemicaliën en giftige verfverdunners kan de ziekte verergert hebben. 

Wouters wordt meegesleept in de Eerste Wereldoorlog. Net als het beter gaat met Wouters, die zijn eerste grote tentoonstellingen krijgt en werk verkoopt, en trouwt met zijn grote liefde Helene (Nel) Duerinckx, breekt de Eerste Wereldoorlog uit. Wouters moet onder de wapenen. Hij neemt deel aan een paar hopeloze veldslagen, deserteert tijdelijk maar niemand heeft het gemerkt, zo chaotisch gaat er het in het Belgische leger aan toe. Met zijn peloton komt Wouters in Nederland terecht, en wordt daar gehuisvest in Zeist in een interneringskamp met tochtige barakken, zonder enig comfort. Voor Rik is het moeilijkste dat zijn artistieke temperament geen uitweg vindt, en dat hij Nel maar sporadisch ziet. Wel komt Frederik Van Eeden hem bezoeken, en Cyriel Buysse neemt contact op.

Behandeling in het Antoni van Leeuwenhoekhuis. In het kamp in Zeist wordt Rik opnieuw erg ziek. Hij mag het kamp verlaten  en kan onder meer humane onstandigheden gaan leven, maar uiteindelijk wordt de diagnose kanker in de bovenkaak gesteld. Samen met zijn vrouw Nel betrekt hij een appartement van de familie Nicolaas Beets, aan de Derde Kostverlorenkade nr 37, 3de verdieping in Amsterdam. Vrienden en relaties zorgen er voor dat hij gratis wordt behandeld door een team van artsen onder leiding van de chirurg professor Jacob Rotgans. Rik wordt opgenomen in de Ziekenverpleging Prinsengracht in Amsterdam en Jacob Rotgans opereert hem daar persoonlijk. Het door tumorweefsel aangetaste deel van zijn bovenkaak wordt verwijderd en voor nabestraling wordt hij verwezen naar de radioloog Gaarenstroom in het net geopende Antoni van Leeuwenhoek. 

1915 RW bij start behandeling.jpg 

In het AVL wordt de conditie van Rik Wouters voorafgaande aan de bestraling gedetailleerd vastgelegd. Behalve een uitvoerige beschrijving zijn ook enkele klinische schetsen bewaard gebleven, waarvan hier een wordt getoond.   Ingetekend zijn de operatielittekens van de kaakresectie en het verwijderen van klieren. 

Schets conditie Wouters bij aanvang behandeling in het AVL.

B03215.jpg 

 

 

Schets met 10 bestralingsvelden. Gaarenstroom behandelt Rik Wouters met röntgen en radium op 10 aansluitende velden, waamee de gehele bovenkaak en de halsstreek wordt bestraald. De gegevens in de stralenkaart maken het mogelijk om de gegevens dosis te schatten.

1915 wouters stralenkaart2.jpg 

 stralenkaart (nr 2 van 2, de eerste ontbreekt in de status) van Rik Wouters. De bestralingen vinden plaats van ca 1 tot 16 november 1915, en per zitting worden twee van de opeenvolgende velden bestraald. De buisspanning is ca 100 kV en het stralingsfilter wordt opgegeven als 5 mm lood..??. (kan geen massief lood zijn, dat zou de straling absorberen). De totaal gegeven dosis met röntgenstraling werd gemeten op de huid en bedraagt 172 eenheden volgens systeem Holzknecht. Op basis van literatuur zou dit overeenkomen met 7883 röntgen of ca 79 Gy. De 100 kV röntgenvelden echter overlappen nauwelijks, zodat de dosis op het weefsel, uitgezonderd kleine gebieden met overlap, uit deze stralenkaart maar 7H is ofwel ca 320 r. Waarschijnlijk staan er nog eens zoveel velden op de ontbrekende kaart. Maar ook de radium behandeling is ontoereikend en er ontstaan na enige maanden uitzaaïngen die zijn oogkas aantasten.     

Uiteindelijk wordt zijn rechteroog verwijderd.  Na verschillende operaties was de toestand van de kunstenaar zodanig verslechterd, dat hij morfine kreeg.  Hij was ook gedeeltelijk blind geworden. Ondanks zijn ellendige toestand blijft hij schilderen.  Van Wouters is het onthutsende zelfportret bekend dat boven dit hoofdstuk is afgebeeld, "Portret van Rik met de zwarte ooglap", waarop zijn linkeroog met een lapje is afgedekt. In werkelijkheid was het zijn rechteroog; kennelijk gebruikte hij een spiegel bij het schilderen.

Maar Rik Wouters leefde nog. In januari en februari 1916 krijgt hij een grote overzichtstentoonstelling in het Stedelijk Museum van Amsterdam. Er is ook een mooi interview bewaard gebleven dat Maria Viola, kunstredactrice van het Algemeen Handelsblad, met de doodzieke kunstenaar had. 'Ik werk als ik kan; was 'k aldoor gezond geweest dan had 'k véél meer gedaan', noteert ze uit zijn mond. 'Prachtstad hier, ik leef er gelukkig, als God me gezondheid geeft, dat 'k kan bezig blijven'. 

In de nacht van 11 juli 1916 overleed Rik Wouters in de Ziekenverpleging Prinsengracht in Amsterdam.

Rik Wouters en Nel.jpg

ca 1915, Rik Wouters en zijn vrouw, Helene (Nel) Duerinckx

Voor meer informatie over de Vlaamse schilder en beeldhouwer Rik Wouters, zie bij voorbeeld 

Rik Wouters op Wikipedia,

de expositie in het Schepenhuis te Mechelen (B) 

of de volgende publicaties:


Bronnen & Publicaties

  • 79) “Rik Wouters, een biografie” door Eric Min, 2011, uitg. De Bezige Bij, Antwerpen. ISBN 978 90 8542 174 0. ,
  • 80) “De laatste levensjaren van Rik Wouters” door dr. P. P. Devriese, KNO arts Academisch Medisch Centrum Amsterdam. 1994, Tijdschrift Geschiedenis der Geneeskunde, maart 1994, pp 58-64, Garant uitgevers, Antwerpen – Apeldoorn. ,