UA-35946176-3
1945
 

NKI medewerkers slachtoffer van Duitse terreur

Jaarverslag Veldman 1944.bmp 

Na de bevrijding op 5 mei 1945 schrijft het hoofd van het biochemisch laboratorium H. Westenbrink in het jaarverslag over 1944 over twee collega's die de bezetting niet hebben overleefd.

In het jaarverslag van de Kliniek over 1945 schrijft Dr. W.F.Wassink nog: "Op deze plaats willen wij tevens de twee medewerkers van de biochemische afdeeling gedenken, die tengevolge van de oorlog omkwamen, Veldman en Van den Broek. [.....] Beiden hadden, ook onder hun vakgenoten, een groote verwachting voor de toekomst gewekt."

De onderdrukking tijdens de Duitse bezetting in Nederland maakte het praktisch onmogelijk om tijdens de oorlog in de verslaglegging in het Antoni van Leeuwenhoek (AVL) ook maar iets op te nemen over represailles tegen personeel dat zich heeft verzet. Na de oorlog was er in de hectiek van de wederopbouw weinig aandacht meer voor medewerkers die in de oorlog zijn verdwenen of gevallen. In 2013 is het lot van beide laboratoriummedewerkers in de oorlog alsnog onderzocht in archiefbronnen. Daarover is het volgende geschreven. 

Wie waren deze in ons biochemische laboratorium werkende assistenten? 

van den Broek portret.jpg

Willy van den Broek (7 feb. 1922 - 26 jan. 1945)

Zijn dood was het gevolg van het in het wilde weg schieten van een Amsterdamse politieagent op een groep mannen die brandhout kaapten uit het gebombardeerde hoofdkwartier van de Duitse Sicherheitsdienst (SD) aan de Euterpestraat in Amsterdam Zuid. Deze straat is na de oorlog vernoemd naar de door de bezetter gefusilleerde verzetsstrijder Gerrit van der Veen

Veel over Willy van den Broek zijn we niet te weten gekomen.  Als één van de 93 leerlingen die de oorlog niet hebben overleefd, komt zijn naam voor op een gedenkplaat in het Amsterdams Lyceum.  Volgens een in 1946 uitgegeven gedenkboekje van deze school heeft hij in en voor het verzet gewerkt en is hij in 1943 korte tijd gearresteerd geweest. Verder wordt vermeld dat hij in januari 1945 vanuit Tiel vergeefs geprobeerd heeft het reeds bevrijde zuidelijk deel van Nederland te bereiken.  Het is ons niet mogelijk geweest iets over zijn vermelde verzetswerk te weten te komen. Een nicht wist hierover niets en bij het NIOD was zijn naam niet bekend.

Als assistent in het biochemische laboratorium van het Nederlands Kanker Instituut  is hij medeauteur van een artikel over ijzerstofwisseling. 

Bronnen :  [89], [90], [94]



Veldkamp portret.jpg

Harm Veldman (12 okt. 1917 -  16 apr. 1945)

In 1945 wordt Veldman in het Chemisch Weekblad met een volle bladzijde en  foto herdacht  door zijn vriend en leidinggevende in de afdeling biochemie van het researchlaboratorium in het AVL, H.G.K.Westenbrink*. Veldman was een man met idealen: het socialisme en de wetenschap. Hij werd geboren in een arbeidersgezin en kon met een studiebeurs student worden. Hij studeerde geneeskunde aan de Gemeente Universiteit van Amsterdam en ging na het behalen van het doctoraal examen medicijnen chemie studeren, waarvoor hij zich ook bij de Vrije Universiteit liet inschrijven. In april 1943, kort voor hij zijn kandidaatsexamen had zullen doen, onderbrak hij de chemiestudie om zich geheel te wijden aan experimenteel werk. Hij werd als assistent aangesteld op het Laboratorium voor Physiologische Chemie en in 1943, toen Westenbrink als hoofd benoemd werd op de afdeling Biochemie van het AVL ging Veldman met hem mee.

Hij is medeauteur van 13 publicaties, veel samen met Westenbrink vooral over vitaminen, de citroenzuurcyclus en later ijzerstofwisseling in verband met kanker. Hij hield ook voordrachten, is kortom wetenschappelijk buitengewoon actief.

Maar niet alleen wetenschappelijk! Ook in de illegaliteit was hij zeer actief. Al in augustus 1943 werd hij gearresteerd en in het bekende Oranje Hotel in Scheveningen vastgezet. Het was een toevallige arrestatie. Zijn naam stond als repetitor in de agenda van een opgepakte student die in het verzet zat. Helaas werd een vriend, een joodse biochemicus die tijdelijk bij Veldman thuis was ondergedoken, ontdekt. Deze werd via het doorgangskamp Westerbork gedeporteerd en is nooit teruggekeerd.  Veldman kwam weer vrij na bezoek van zijn goed Duits sprekende charmante jonge echtgenote.

Op 1 augustus 1944 volgde de definitieve arrestatie van Harm Veldman in café Oosterling op het Frederiksplein in Amsterdam, als gevolg van verraad. Een lijdensweg volgde van het hoofdkwartier van de SD in de Euterpestraat naar De Koepel, gevangenis in Arnhem en via de concentratiekampen Vught, Sachsenhausen, Gross-Rosen, eindigend in Mittelbau-Dora, waar hij vijf dagen na de bevrijding door de Amerikanen  ziek en uitgeput is gestorven.

In een brief aan mevrouw Veldman wordt door een overlevende medegevangene van die lijdensweg uitvoerig verslag gedaan. Velen stierven, vooral ook tijdens de transporten van kamp naar kamp. Veldman, die wist dat hij aan longtuberculose leed, doet daarom zijn landgenoot een verzoek:       " .. mocht hij het transport niet overleven, u [mevrouw Veldman] en het Kanker Instituut te Amsterdam het doorgemaakte te melden", zo schreef in 1948 de overlevende. De huidige auteurs weten niet of het 7 bladzijden handgeschreven verslag ooit bij het AVL terecht is gekomen. Wie het lezen wil kan de uitgetypte brief hier aanklikken.

Vanuit kamp Vught heeft Harm Veldman nog brieven kunnen schrijven aan zijn vrouw. In een hiervan doet hij  de groeten aan zijn vrienden W. Wassink, H. Westenbrink en prof. B. C. P. Jansen, degenen die op de hoogte waren van zijn illegale werk. In brieven uit 1948 aan de Stichting '40-'45 laten zowel Westenbrink als Korteweg, die hoofd was van het gehele laboratorium van het AvL, weten  dat zij van Veldmans illegale werk afwisten, hem vertrouwden en het ook toelieten dat er door het werk in het verzet weinig meer kwam van kankeronderzoek. Dat verzetswerk was veelzijdig, bestond uit het vervalsen en distribueren van persoonsbewijzen en bonkaarten, mederedacteurschap van het linkse illegale blad 'De Vrije Katheder' tot aan het fabriceren van brandbommen ten behoeve van sabotage activiteiten. Medewerkers vonden  na zijn arrestatie een geweer, een revolver en ook een koffer met dubbele bodem in zijn werkruimte in het laboratorium.

Op de steen der gevallenen van de VU staat de naam van Harm Veldman gebeiteld. Bovendien wordt hij herdacht in het gedenkboek " De Vrije Universiteit in oorlogstijd". In de Tweede Kamer bevindt zich de Erelijst van Gevallenen 1940-1945, waarin Harm Veldman op bladzijde 728 in boek V over het verzet door de Staten Generaal geëerd wordt. 

Dochter Ilja, binnen zes weken na zijn arrestatie geboren, heeft hij nooit kunnen zien. Recent heeft zij, met haar man, op het massagraf gestaan waar haar vader met zijn bezweken  medegevangenen onder de grond ligt.

 * H.G.K.Westenbrink was vanaf  1946 tot zijn dood in 1964 hoogleraar physiologische chemie in Utrecht.

Met dank aan Denise Citroen en Ester Wouthuysen voor het opsporen van dochter Ilja  Veldman

bronnen: [91], [92], [93], [94].


correspondentie over dit artikel richten aan: phrumke@gmail.com of m.d.mots@nki.nl

Bronnen & Publicaties

  • [89] Stadsarchief Amsterdam ,
  • [90] Gedenkboek 1940-1945 van het Amsterdams Lyceum ,
  • [91] Westenbrink, H.G.K, "In memoriam Harm Veldman" Chemisch Weekblad 1945; 41: 56-57 , In memoriam Harm Veldman
  • [92] Privé archief Ilja Veldman ,
  • [93] NIOD (Nederlands Instituut voor Oorlogs-, Holocaust- en Genocidestudies) ,
  • [94] NKI-AVL -Centrale Kanker Bibliotheek - jaarverslagen , NKI jaarverslag 1944