UA-35946176-3
1941
 

Joodse medewerkers ontslagen op last van bezetter

1941 65456 razzia jdmp.jpg 

1941, Eerste razzia op het Jonas Daniel Meijerplein, Amsterdam

De Joodse bevolking van Nederland werd in de 2de Wereldoorlog het slachtoffer  van Nazi willekeur.  De leiding van het Antoni van Leeuwenhoekhuis en de radioloog Den Hoed hebben zich ingespannen om Joodse medewerkers te beschermen. Het bestuur van het NKI bevond zich daarbij in een moeilijke positie. De vrijheid van handelen van de bestuursleden professor B. Brouwer en prof. H. T. Deelman (voorzitter) was door hun positie als rector magnificus van de Universiteit van Amsterdam (UvA) steeds beperkt. Zij werden gedwongen zich in hun beleid te voegen naar de Duitse maatregelen. 38)

Uit overlevering en door onderzoek in archieven en onder nabestaanden zijn enkele gevallen (dr Waterman en dr Levie) bekend geworden waarin de directie van het NKI-AVL er in slaagde om voor Joodse medewerkers uitstel of afstel van deportatie te bereiken. In het geval van dr. Kwieser komt in de loop van 1941 een eind aan vermeldingen van bijdragen aan onderzoek en blijkt na de oorlog dat hij met zijn gehele familie is omgekomen in een concentratiekamp in Polen. In officiële verslagen uit de oorlogstijd is weinig tot niets te vinden over de gang van zaken. Het was ongetwijfeld gevaarlijk voor alle betrokkenen om daarover iets op te schrijven.

De geschiedenis van dr. Nathaniël Waterman, een prominent onderzoeker in het NKI, is eerder, in 2004, beschreven in het boek "De Som van Zorg en Onderzoek, negentig jaar Nederlands Kanker Instituut - Antoni van Leeuwenhoek ziekenhuis", door Bas van Lier. Het lot van de twee medewerkers van de bestralingsafdeling, de radiologe dr. Betje Levie en de fysicus dr. Mozes Kwieser, is onderzocht door de werkgroep Historad, en wordt hieronder samengevat.  Hun bijdragen aan patiëntbehandeling en onderzoek worden elders op deze website  beschreven op basis van vermeldingen  in jaarverslagen en publicatielijsten van het NKI in de periode 1930-1941. 

Waterman.jpg

Dr. Nathaniël Waterman, arts, bioloog, toponderzoeker in het NKI laboratorium van 1920 tot 1958.

Was in 1940 internationaal bekend. Werd, zoals alle Joodse medewerkers gedwongen ontslagen in November 1941. Daarna wordt op hoog niveau onderhandeld met de bezettende macht om dr. Waterman vrij te krijgen. Hij wordt meerdere malen geïnterneerd in kamp Westerbork en weer vrijgelaten, en krijgt ten slotte toestemming om onderzoek aan carcinogene kleurstoffen voort te zetten. In zijn woonhuis dicht bij het NKI wordt een laboratorium en een proefdierverblijf ingericht.  Zijn vrouw en kinderen blijven als gijzelaars in Westerbork achter. Zijn kinderen worden gedeporteerd en hun dochter en een zoon vinden de dood. Dr. Waterman en zijn vrouw, evenals hun tweede zoon en hun kleindochter overleven de oorlog. Dr. Waterman wordt na de oorlog hoofd van de Biochemische afdeling in het laboratorium van het NKI. 53)

tante Betty portret2.jpg

Dr. Betje (Betty) Levie Assistent radiologe onder Den Hoed in het AVL van 1931 tot 1941. Gepromoveerd 1937 en winnaar Wertheim Salomonson prijs in 1940.

  Per 1 jan 1941 werd het haar verboden patienten te behandelen in het Antoni van Leeuwenhoek. Zij krijgt aanvankelijk toestemming om onderzoek te doen, maar moet in November 1941 worden ontslagen vanwege officiële maatregelen gericht tegen de Joodse burgers. Hoofd van de kliniek Dr. Wassink  komt overeen dat zij wordt aangesteld bij de Joodse ziekenhuizen  NIZ en CIZ in Amsterdam. Zij behandelt daar de Joodse patiënten van het AVL. Hieraan komt een eind als in de zomer van 1943 de Joodse bevolking wordt weggevoerd uit Amsterdam. Door tussenkomst van Dr. Daniel den Hoed kan Betty Levie onderduiken in de omgeving van Eindhoven. Zij krijgt onderdak bij ingenieurs van het NatLab van Philips, met name Hendrik Casimir en Hajo Bruining. Ir. Hajo Bruining   geeft leiding aan een netwerk voor verzet en spionage. In 1944 gaat zij als koerierster  werken voor het verzet. Onder de dekmantel van een praktijk als particulier verpleegster  kan zij ongehinderd contacten bezoeken. Op 18 september 1944 wordt Eindhoven bevrijd en zij meldt zich als arts bij het Rode Kruis. Zij wordt ingezet bij de behandeling van burgerslachtoffers. Na de bevrijding van west Nederland keert zij terug naar Amsterdam, maar neemt afscheid van het AVL. Zij werkt korte tijd in het Rotterdams Radiotherapeutisch Instituut dat onder leiding staat van Daniel den Hoed. In 1946 emigreert zij naar Palestina en vestigt zij zich als radioloog in Tel Aviv. Zij wordt in 1968 benoemd tot bijzonder hoogleraar Radiotherapie aan de Universiteit van Tel Aviv. Bovenstaande gegevens zijn ontleend aan : 36) 54) 55) 56)57)

 

  Dr Mozes Kwieser, fysicus en wiskundige.  Medewerker, vanuit het natuurkundig laboratorium van de Universiteit van Amsterdam, van de radiologen in het AVL van 1931 tot 1941.  Van hem hebben we geen foto gevonden.

Mozes Kwieser was  2de assistent van prof Clay  in het natuurkundig laboratorium van de UvA van 1923 tot in 1941. Gepromoveerd 1940. Wordt per 1 maart 1941 ontslagen vanwege zijn Joodse identiteit.  Dr Kwieser was, in het kader van ondersteuning door de Universiteit, van 1931 tot 1941 betrokken bij het radiologisch onderzoek in het AVL, als fysisch adviseur van Daniel den Hoed en Betty Levie. Onderzoek en publicaties over dosimetrie, apparatuur en bundeleigenschappen vanuit het AVL komen met zijn medewerking tot stand. Na zijn ontslag aan de Universiteit in 1941 werkt Kwieser onder bescherming van de Joodse Raad als röntgenfysicus in de Joodse Ziekenhuizen  CIZ en NIZ. Uit krantenberichten blijkt dat hij daarnaast  tot juli 1942 actief is als Joods godsdienstonderwijzer. Hij is dan 42 jaar oud en woont samen met zijn moeder, 2 broers en een zuster. Vanaf midden 1942 worden de gezinsleden opgepakt en in kamp Westerbork vastgezet.   Mozes Kwieser komt op 29 sep 1943 in Westerbork aan. Allen worden op transport gesteld naar Polen en komen om in de kampen Auschwitz en Sobibor. 58)

Bronnen & Publicaties

  • [36] Getuigenis voor Yad Vashem Archives door Prof. Dr. Betty Levie, Januari 1975, record group 0.3, file nr 3968. Origineel Hebreeuws, vertaling Engels. ,
  • 38) “Een kwetsbaar centrum van de Geest”: De universiteit van Amsterdam tussen 1935 en 1950. Door Peter Jan Knechtmans, Amsterdam University Press, 19 nov 1998, ISBN 90 5356 338 5 ,
  • 53) “De Som van Zorg en Onderzoek, negentig jaar Nederlands Kanker Instituut – Antoni van Leeuwenhoekziekenhuis”, door Bas van Lier. 2004. ISBN90-75575-06-8 ,
  • 54) Artikel is geplaatst in het orgaan van de Irgun Olei Holland (vereniging van Nederlandse emigranten in Israel), interview door S. Hamburger in het 2e nummer in 1969. ,
  • 55) “Nederlanders en/in Israel, interview met Dr. Betty Levy” door E. van Amerongen. Nieuw Israelitisch Weekblad, Nr. 40 - 10 Augustus 1968. ,
  • [56] Persoonlijke informatie verkregen van de nicht van Dr. Betty Levie, mevr. Betty Kazin-Rosenbaum. ,
  • 57) Jaarverslagen NKI 1940, 1941, en notulen dagelijks bestuur NKI 1940 – 1945. ,
  • 58) Cartotheek Joodse Raad, Archieven Rode Kruis ,